Naar aanleiding van de restauratie van de hoeve van de Commanderij van Gruitrode, het bouwen van een nieuwe zaal ten zuidoosten van de hoeve en het heruitgraven van de gracht rond de hoeve, werd op de site archeologisch onderzoek uitgevoerd door Aron bv. Dit onderzoek, bestaande uit een archeologische opgraving/begeleiding van werken, een bijkomend waarderend booronderzoek en een beschrijving van de historische graffiti vond plaats tussen 29 maart 2024 en 27 februari 2026.\u00a0
\nOndanks het feit dat er geen grootschalige vlakdekkende opgraving kon worden uitgevoerd, bracht de combinatie van deze verschillende kleinere onderzoeken toch nieuwe kennis aan het licht over de hoeve van de Commanderij en haar onmiddellijke omgeving.
\nOp basis van het bodemkundig onderzoek en de bijkomende waarderende boringen kan nu een beter beeld gevormd worden van de brede vallei van de Itterbeek, met een dikke veenlaag bovenop de grindrijke Formatie van Singraven. Oorspronkelijk moet deze vallei een brede moerassige zone zijn geweest met fluctuerende waterstand naargelang de seizoenen.\u00a0
\nVlak ten zuiden van deze beekvallei, in de tuinzone ten zuidoosten van de hoevegebouwen, konden nog enkele middeleeuwse greppels uit de 12de-13de eeuw worden vastgesteld, met ten zuiden daarvan een onverharde weg die parallel met de beekvallei en met de huidige Dreefstraat liep, haaks op de Opstraat. Deze sporen zijn dus enkele eeuwen ouder dan de eigenlijke Commanderij en zijn mogelijk te relateren aan een oudere burchtfase. Deze weg bevond zich net buiten de beekvallei, waar het droger was.\u00a0
\nBij de bouw van de waterburcht in de 16de eeuw werd de natuurlijke loop van de Itterbeek vertakt, zodat er rondom kasteel en hoeve een gracht ontstond, gebruik makend van de beekvallei. De natuurlijke veenlaag werd er niet weggegraven, maar vormde de bodem van de gracht. Zo was het mogelijk om steeds een zeker niveau van water in de gracht te garanderen, ook tijdens drogere periodes. Bij het binnenplein van de hoeve kon worden vastgesteld dat er bovenop het veen, dat zich hier op ca. 1,60 \u00e0 1,70 m onder het maaiveld bevond, een hele reeks van ophogingslagen aanwezig was, die men in de beekvallei moet hebben aangebracht als stabiele en droge basis voor het optrekken van de hoevegebouwen.\u00a0
\nDe funderingen van de hoevegebouwen verschillen grondig aan de buitenzijde en aan de binnenzijde. Aan de buitenzijde, waar zich de gracht bevindt, bestaan deze aan noordelijke en oostelijke zijde uit een doorlopende \u2018muur\u2019 van rijen kops en streks gemetselde bakstenen, met daaronder een rij blauwe hardsteen ter hoogte van het waar zich het grondwater bevindt. Ter hoogte van het binnenplein bestaat de fundering van de hoevegebouwen uit lage grondbogen in Maastrichtersteen, aangevuld met baksteen.\u00a0
\nVlak onder het maaiveld van het binnenplein kon nog een oudere verharding van het plein worden vastgesteld, bestaande uit grote keien op een zandbed. Het vermoedelijk niveau van waarop de hoeve werd opgetrokken en een bijhorend loopvlak konden hieronder op ca. 50 cm diepte geregistreerd worden.\u00a0
\nDe opvulling van de gracht ten noorden en ten oosten van de hoeve bleek zeer recent te zijn. Er waren geen oudere opvullingslagen meer bewaard gebleven, waardoor verondersteld kan worden dat de gracht (meermaals) gedregd moet zijn geweest en finaal werd opgevuld in de 20ste eeuw.
\nHoewel op historische kaarten sprake is van een toren die op de noordelijke hoek van de hoeve heeft gestaan, werden geen in situ bewaarde restanten van een torenfundering meer aangetroffen bij het heruitgraven van de gracht. Ook bij het geofysisch onderzoek en het proefputtenonderzoek die aan het huidige onderzoek voorafgingen, werden geen funderingen van een toren vastgesteld. Wel werd er bij het huidige onderzoek op de vermeende locatie van de toren veel bouwpuin in de grachtvulling aangetroffen, alsook een rommelige herstelling van de fundering en van de opgaande muren bij de noordelijke hoek van de hoeve.
\nTen zuiden van de hoeve, bij de toegangspoort, kon nog een restant van een oude brugpijler worden geregistreerd, die gefundeerd was op aangepunte eikenhouten palen die in de drassige beekvallei waren geheid. Mogelijk vormde deze brede fundering de steun voor een houten ophaalbrug. Op de 18de-eeuwse afbeeldingen van de Commanderij is echter niet goed te zien of er effectief een ophaalbrug aanwezig was. Een doorsnede van de best bewaarde paal bevatte te weinig jaarringen voor dendrochronologische datering.
\nTot slot werden de historische graffiti in de hoevegebouwen ge\u00efnventariseerd en gefotografeerd, met aanduiding van de locatie waar ze werden aangetroffen. \u00a0\u00a0
\n\u00a0
"}, "vermogensrechten_auteurs": [{"omschrijving": "ARON bvba", "uri": "https://id.erfgoed.net/auteurs/1474", "id": "1474"}], "doi_uri": "https://doi.org/10.82539/5t5a-em10", "archeologierapport": {"locatie": {"elementen": [{"id": 23083, "type": "https://id.erfgoed.net/vocab/ontology#LocatieElementAdres", "adres": {"id": "20390895", "uri": "https://data.vlaanderen.be/id/adres/20390895", "huisnummer": "4", "busnummer": ""}, "provincie": {"niscode": "70000", "naam": "Limburg"}, "gemeente": {"niscode": "72042", "naam": "Oudsbergen"}, "deelgemeente": {"niscode": null, "naam": null}, "straat": {"id": "204979", "naam": "Kasteelstraat", "uri": "https://data.vlaanderen.be/id/straatnaam/204979"}, "postcode": {"nummer": "3670", "uri": "https://data.vlaanderen.be/id/postinfo/3670"}, "land": {"code": "BE", "naam": "Belgi\u00eb"}}, {"id": 23084, "type": "https://id.erfgoed.net/vocab/ontology#LocatieElementPerceel", "provincie": {"niscode": "70000", "naam": "Limburg"}, "gemeente": {"niscode": "72042", "naam": "Oudsbergen"}, "deelgemeente": {"niscode": null, "naam": null}, "perceel": {"afdeling": "OUDSBERGEN 4 AFD/GRUITRODE/", "sectie": "B", "perceel": "0536/00A000", "capakey": "72011B0536/00A000"}}, {"id": 23085, "type": "https://id.erfgoed.net/vocab/ontology#LocatieElementPerceel", "provincie": {"niscode": "70000", "naam": "Limburg"}, "gemeente": {"niscode": "72042", "naam": "Oudsbergen"}, "deelgemeente": {"niscode": null, "naam": null}, "perceel": {"afdeling": "OUDSBERGEN 4 AFD/GRUITRODE/", "sectie": "B", "perceel": "0540/00B000", "capakey": "72011B0540/00B000"}}, {"id": 23086, "type": "https://id.erfgoed.net/vocab/ontology#LocatieElementPerceel", "provincie": {"niscode": "70000", "naam": "Limburg"}, "gemeente": {"niscode": "72042", "naam": "Oudsbergen"}, "deelgemeente": {"niscode": null, "naam": null}, "perceel": {"afdeling": "OUDSBERGEN 4 AFD/GRUITRODE/", "sectie": "B", "perceel": "0542/00D000", "capakey": "72011B0542/00D000"}}, {"id": 23087, "type": "https://id.erfgoed.net/vocab/ontology#LocatieElementPerceel", "provincie": {"niscode": "70000", "naam": "Limburg"}, "gemeente": {"niscode": "72042", "naam": "Oudsbergen"}, "deelgemeente": {"niscode": null, "naam": null}, "perceel": {"afdeling": "OUDSBERGEN 4 AFD/GRUITRODE/", "sectie": "B", "perceel": "0538/00A000", "capakey": "72011B0538/00A000"}}, {"id": 23088, "type": "https://id.erfgoed.net/vocab/ontology#LocatieElementPerceel", "provincie": {"niscode": "70000", "naam": "Limburg"}, "gemeente": {"niscode": "72042", "naam": "Oudsbergen"}, "deelgemeente": {"niscode": null, "naam": null}, "perceel": {"afdeling": "OUDSBERGEN 4 AFD/GRUITRODE/", "sectie": "B", "perceel": "0541/00L000", "capakey": "72011B0541/00L000"}}], "gemeenten": ["oudsbergen"], "provincies": ["limburg"], "contour": {"type": "MultiPolygon", "coordinates": [[[[235741.29839117522, 198629.19189766177], [235795.908391231, 198671.7368977052], [235830.19839126602, 198632.68439766532], [235860.83714129732, 198596.80689762867], [235842.898391279, 198581.09064761264], [235840.79495377679, 198583.27346011484], [235823.8483912596, 198568.78752260003], [235812.21995374773, 198582.12252261367], [235810.9102662464, 198583.59096011517], [235793.2493287284, 198569.4026788507], [235786.92909434685, 198578.16369448463], [235788.3776880984, 198586.33931949304], [235787.85182872287, 198589.57385074632], [235786.06589122105, 198591.6276788734], [235783.7640162187, 198592.59010074937], [235770.6770630804, 198606.11361638826], [235764.366750574, 198613.5748663959], [235756.3895630658, 198620.91705390342], [235754.84175056423, 198621.0758039036], [235749.0473755583, 198618.81361640128], [235740.95112554997, 198628.8148664115], [235741.29839117522, 198629.19189766177]]]], "crs": {"type": "name", "properties": {"name": "urn:ogc:def:crs:EPSG::31370"}}}}, "projectcodes": [{"uri": "https://id.erfgoed.net/archeologie/projectcodes/2024C170"}], "nota_uris": [{"uri": "https://id.erfgoed.net/archeologie/archeologienotas/26284"}], "toelatingen_uris": []}, "links": {"relaties": {"waarnemingen": {"href": "https://inventaris.onroerenderfgoed.be/waarnemingsobjecten?bron_referentie_uri=https://id.erfgoed.net/archeologie/eindverslagen/3894"}, "gebeurtenissen": {"href": "https://inventaris.onroerenderfgoed.be/gebeurtenissen?bron_referentie_uri=https://id.erfgoed.net/archeologie/eindverslagen/3894"}}}}