Premies

Het thema van deze oproep is herbestemming van religieus erfgoed.

Religieus erfgoed is alomtegenwoordig en bevindt zich in het hart van onze leefgemeenschappen. Door onze talloze kerken, kloosters, abdijen, begijnhoven … in samenspraak met gebruikers en omwonenden een nieuw leven te geven, dragen we niet alleen bij aan hun behoud, maar sluiten we aan bij een eeuwenlange traditie van gebruik voor en door de gemeenschap, en kunnen we de rijke verhalen reanimeren die in hun stenen vervat zitten. Op die manier vormen ze monumentale bakens in het midden van onze dorpen en steden die het Verhaal van Vlaanderen tot leven brengen.

Er zijn maar liefst 1.615 parochiekerken in Vlaanderen, waarvan 56% beschermd. Uit de analyse van de geactualiseerde kerkenbeleidsplannen blijkt dat lokale besturen vandaag voor meer dan 6 op de 10 parochiekerken een her- of nevenbestemming voor ogen hebben. Hieruit blijkt niet alleen een open houding inzake het inbrengen van een nieuw, seculier gebruik, maar ook een ondersteuningsnood.

In deze context is het dan ook essentieel om nu in te zetten op het verbreden en versterken van het draagvlak voor het rijke Vlaamse religieus erfgoedbestand met het oog op instandhouding en het behoud van de maatschappelijke relevantie. Anderzijds is ook economische realiteitszin onontbeerlijk bij het bepalen van de toekomstige functie van deze plekken: een herbestemming vergt namelijk niet louter een eenmalige investering, ook nadien moet er voldoende financiële draagkracht zijn om het gebouw in goede staat te behouden en de dagelijks beheer uit te dragen.

Complementair aan een sensibiliserend project rond de openstelling van kerken met bijzondere aandacht voor hun (kunst-)historische waarde, willen we via deze oproep projecten ondersteunen die het (her)openen van de deuren ‘van nature’ faciliteren via hergebruik. Het herbestemmen van religieus erfgoed stelt talrijke uitdagingen, en zeker voor kerkgebouwen is het een zoektocht. We willen daarom tot zo veel mogelijk inspirerende voorbeelden van nieuw gebruik komen. We nemen het ‘brede’ religieuze erfgoed in scope, om tractie te geven aan het idee, maar ambiëren minstens enkele spraakmakende, kwalitatieve herbestemmingen van kerken.

Doelstelling

De oproep heeft tot doel de herbestemming van religieuze erfgoedsites te stimuleren, met bijzondere aandacht voor parochiekerken, zodat zij opnieuw een levendige en duurzame rol kunnen opnemen binnen de lokale gemeenschap. Door het mogelijk maken van nieuw gebruik wil de oproep deze plekken opnieuw laten uitgroeien tot betekenisvolle ankerpunten met een maatschappelijke meerwaarde.

De oproep staat open voor herbestemmingsprojecten die een brede waaier aan nieuwe invullingen ambiëren. Naast sociaal-maatschappelijke en culturele functies worden ook privaat initiatief en ondernemerschap aangemoedigd. Zo kunnen ook projecten in aanmerking komen die het inbrengen van commerciële functies voorzien, voor zover zij verenigbaar zijn met de erfgoedwaarden en de randvoorwaarden die bij de onttrekking aan de eredienst worden uitgezet.

Op die manier wil de oproep bijdragen aan toekomstgerichte, haalbare en inspirerende voorbeelden van hergebruik van religieus erfgoed.

De oproep richt zich, in volgorde van belang, op de herbestemming van volgende types religieus erfgoed:

1. parochiekerken;
2. kerken die deel uitmaken van een begijnhof, abdij- of kloostersite, school of ander complex;
3. andere bouwonderdelen van abdijsites en kloostergebouwen;
4. andere bouwonderdelen van begijnhoven.

Deze oproep ondersteunt instandhoudings- en restauratiewerken nodig om de herbestemming te realiseren.

De maximale uitvoeringstermijn van het project is vijf jaar.

Gedurende de uitvoering van de werken zal alle communicatie over het project in samenspraak gebeuren met het agentschap.

Doelgroep

Alle premienemers komen in aanmerking voor deze oproep, behalve de uitgesloten doelgroepen (Onroerenderfgoedbesluit artikel 11.1.1.,1ste lid).

Enkel gebouwen beschermd als monument of deel uitmakend van een beschermd monument komen in aanmerking.

Het totaalbudget dat voor deze oproep ter beschikking gesteld wordt en verdeeld wordt onder de projecten, bedraagt maximaal 15.000.000 euro.

Het premiebedrag wordt berekend op basis van de aanvaarde kostenraming uit het preselectiedossier. Het minimumbedrag dat in aanmerking komt voor de berekening van de erfgoedpremie is 500.000 euro, exclusief btw. Het maximumbedrag dat in aanmerking komt voor de berekening is 3.500.000 euro, exclusief btw. Het maximale premiebedrag is 2.800.000 euro.

De kostenposten die in aanmerking komen voor de berekening zijn terug te vinden in de richtlijn over de betoelaagbaarheid van de beheersmaatregelen, werkzaamheden of diensten met erfgoedpremie of onderzoekspremie.

De premiepercentages die we toepassen, zijn de premiepercentages uit het Onroerenderfgoedbesluit (artikel 11.2.9 tot en met 11.2.12). Om in aanmerking te komen voor een verhoogde of aanvullende premie, moet het project hier aan voldoen bij het indienen van het premiedossier en blijvend aan voldoen tot aan de uitbetaling van de premie.

Het totaalbudget wordt verdeeld onder de geselecteerde projecten, en dit tot het budget op is.

• een preselectieronde, waarbij de jury het conceptdossier in een vroeg stadium beoordeelt
• een definitieve indieningsronde, waarbij de geselecteerde kandidaten het eigenlijke premiedossier kunnen indienen

De premienemer kan een preselectiedossier indienen tot uiterlijk 1 december 2026, om 23.59 uur.

Het preselectiedossier bevat minstens de volgende elementen:

1. een volledig ingevuld en ondertekend aanvraagformulier;
2. een conceptnota waaruit blijkt dat het preselectiedossier voldoet aan de deelnemingsvoorwaarden en antwoord biedt op de beoordelingscriteria in de oproep. De conceptnota kan bestaan uit tekst, plannen en beeldmateriaal, maar wordt geacht beknopt te zijn. Inzake tekst worden maximum 2.500 woorden voor beoordeling in aanmerking genomen, inclusief eventuele tekstelementen in de bijlagen;
3. een beknopte nota met daarin een schets van het geplande communicatietraject;
4. een globale kostenraming.

Het preselectiedossier moet voldoen aan de volgende voorwaarden om in aanmerking te komen voor een erfgoedpremie:

1. het preselectiedossier is tijdig ingediend en volledig;
2. het project voldoet aan de voorwaarden voor het verkrijgen van een erfgoedpremie, zoals omschreven in het Onroerenderfgoedbesluit, of zal hieraan voldoen op het moment van de indiening van het definitief premiedossier indien geselecteerd: 1) De premienemer valt niet onder een van de uitgesloten groepen uit art. 11.1.1. van het Onroerenderfgoedbesluit; 2) Voor het verkrijgen van een verhoogde of aanvullende premie voldoet de premienemer op het moment van indiening van het definitieve premiedossier aan de modaliteiten uit de artikelen 11.2.10 tot en met 11.2.12 van het Onroerenderfgoedbesluit; Het preselectiedossier moet hiervoor de nodige stavingstukken omvatten;
3. het project valt binnen het thema, de doelstelling en de doelgroep van de oproep;
4. het project wordt uitgevoerd binnen een uitvoeringstermijn van maximaal vijf jaar;
5. de aanvaardbare kostenraming is gelijk aan of hoger dan het minimumbedrag van 500.000 euro (excl. BTW) en gelijk aan of lager dan het maximumbedrag van 3.500.000 euro (excl. BTW) (projecten met een hogere kostenraming mogen kandideren, maar het bedrag dat voor een premie in aanmerking wordt genomen is nooit hoger dan het hier bepaalde maximumbedrag); het maximale premiebedrag is 2.800.000 euro.

Het agentschap Onroerend Erfgoed gaat na of het preselectiedossier voldoet aan de deelnemingsvoorwaarden. Als niet is voldaan aan de deelnemingsvoorwaarden brengt het agentschap de aanvrager hiervan op de hoogte.

De jury beoordeelt de preselectiedossiers op basis van de volgende beoordelingscriteria (het gewicht van elk criterium wordt uitgedrukt in procenten):

1. de kwaliteit van het concept en de visie die aan de basis liggen van het project, algemeen en binnen het thema en de doelstelling van de oproep (20%);
2. de mate waarin het project bijdraagt aan innovatie binnen de onroerenderfgoedzorg, bijvoorbeeld op het vlak van exploitatie en financiering op lange termijn (20%);
3. de financiële en organisatorische haalbaarheid van het project (15%);
4. de proportionaliteit tussen de gevraagde middelen en het beoogde doel, met bijzondere aandacht voor de financiering die de initiatiefnemer zelf toevoegt (15%);
5. de maatschappelijke meerwaarde die de uitvoering van het project genereert; hierbij wordt ook rekening gehouden met het duurzame karakter en de voorbeeldfunctie van het project, alsook met het draagvlak ervoor (15%);
6. de openstelling van het beschermde goed of minstens een representatief deel ervan, ook tijdens de werffase, en de mate waarin het bijdraagt aan het motto ‘Fier op dat van hier’ (10%);
7. de kwaliteit van de uitvoering en de aandacht die wordt gegeven aan vakmanschap door o.m. de openstelling van de werf voor scholieren (5%).

De preselectiedossiers, die voldoen aan de deelnemingsvoorwaarden worden voor advies voorgelegd aan een jury.

De jury voor deze oproep bestaat uit:

1. 2 medewerkers van het agentschap Onroerend Erfgoed;
2. 2 externe deskundigen.

De jury werkt volgens het voor deze oproepenronde vastgesteld huishoudelijk reglement.

De minister beslist op basis van het advies van de jury uiterlijk op 1 maart 2027 welke dossiers geselecteerd zijn en verder uitgewerkt kunnen worden. De premienemers worden schriftelijk op de hoogte gebracht van het resultaat van de jury en de beslissing van de minister.

De premienemer kan een premiedossier indienen tot uiterlijk 1 januari 2028 om 23.59 uur.

Het premiedossier bevat minstens de volgende elementen:

1. een volledig ingevuld en ondertekend aanvraagformulier;
2. een beschrijving van de huidige staat van het goed;
3. een beschrijving van de geplande handelingen;
4. een langetermijn-onderhoudsplanning op maat;
5. een motivering van de geplande handelingen, zo nodig met duidelijke verwijzing naar de relevante bepalingen van het goedgekeurde beheersplan;
6. een kostenraming met uitsplitsing per post of een gedetailleerde verwijzing naar de door de minister vastgestelde lijst met forfaitaire werken;
7. indien van toepassing, een actueel kerkenbeleidsplan;
8. indien van toepassing, alle stavingstukken waarmee het recht op een aanvullende of verhoogde erfgoedpremie wordt aangetoond;
9. alle relevante documenten over de aanstelling van de ontwerper, of de motivatie waarom er geen ontwerper hoeft te worden aangesteld.

Het agentschap Onroerend Erfgoed onderzoekt de dossiers, waarna de dossiers die in aanmerking komen voor een premie voorgelegd worden aan de minister. De minister beslist uiterlijk op 1 april 2028 over de toekenning van de premie, waarna de vastlegging ervan volgt. De premienemer mag pas starten na de toekenning van de premie.